سنگ کلیه یکی از مشکلات شایع دستگاه ادراری است که می‌تواند در هر سنی ایجاد شود. تشکیل سنگ معمولاً به یک عامل واحد محدود نمی‌شود و عوامل مختلفی مانند ژنتیک، میزان مصرف مایعات، نوع رژیم غذایی، وزن بدن، بیماری‌های زمینه‌ای، مصرف بعضی داروها و میزان فعالیت بدنی می‌توانند احتمال ایجاد آن را افزایش دهند.
به همین دلیل، بعضی افراد نسبت به دیگران بیشتر در معرض سنگ‌سازی قرار دارند و لازم است نسبت به عوامل خطر توجه بیشتری داشته باشند. شناخت این عوامل به معنای قطعی بودن ابتلا به سنگ کلیه نیست، اما می‌تواند به فرد کمک کند با اصلاح برخی عادت‌ها و در صورت نیاز، پیگیری پزشکی، احتمال تشکیل سنگ را کاهش دهد.
افرادی که سابقه خانوادگی و ژنتیکی سنگ کلیه دارند
سابقه خانوادگی یکی از عواملی است که می‌تواند احتمال ابتلا به سنگ کلیه را افزایش دهد. اگر یکی از اعضای نزدیک خانواده مانند پدر، مادر، خواهر یا برادر سابقه سنگ کلیه داشته باشد، احتمال تشکیل سنگ در فرد نیز می‌تواند بیشتر شود. در برخی خانواده‌ها نیز چند نفر در نسل‌های مختلف به سنگ کلیه مبتلا می‌شوند که نشان‌دهنده نقش عوامل ژنتیکی و خانوادگی در این زمینه است.
البته داشتن سابقه خانوادگی به این معنی نیست که فرد حتماً به سنگ کلیه مبتلا خواهد شد. عوامل محیطی و سبک زندگی نیز در کنار ژنتیک نقش دارند. برای مثال، دو فرد از یک خانواده ممکن است استعداد مشابهی برای سنگ‌سازی داشته باشند، اما به دلیل تفاوت در میزان مصرف آب، رژیم غذایی، وزن و فعالیت بدنی، احتمال ابتلا در آن‌ها یکسان نباشد.
افرادی که دچار کم‌آبی مزمن هستند
کم‌آبی بدن یکی از مهم‌ترین عوامل قابل کنترل در تشکیل سنگ کلیه است. زمانی که بدن مایعات کافی دریافت نمی‌کند، حجم ادرار کاهش پیدا می‌کند و مواد معدنی و ترکیباتی که می‌توانند در تشکیل سنگ نقش داشته باشند، در ادرار غلیظ‌تر می‌شوند. در چنین شرایطی احتمال تجمع و تشکیل کریستال‌ها افزایش پیدا می‌کند.
کم‌آبی مزمن ممکن است به دلایل مختلفی ایجاد شود. افرادی که در محیط‌های گرم کار می‌کنند، ورزشکارانی که تعریق زیادی دارند یا کسانی که در مناطق گرم و خشک زندگی می‌کنند، ممکن است به مایعات بیشتری نیاز داشته باشند.
از طرف دیگر، بعضی افراد صرفاً به دلیل عادت شخصی، آب و مایعات کافی مصرف نمی‌کنند. در این افراد نیز غلیظ شدن ادرار می‌تواند زمینه را برای سنگ‌سازی فراهم کند.
افرادی که رژیم غذایی نامناسب یا خاص دارند
نوع تغذیه می‌تواند در تشکیل برخی انواع سنگ کلیه نقش داشته باشد. مصرف زیاد بعضی مواد غذایی، به‌خصوص در کنار مصرف کم مایعات، می‌تواند شرایط مناسبی برای سنگ‌سازی ایجاد کند.
برای مثال، مصرف زیاد نمک می‌تواند دفع کلسیم از طریق ادرار را افزایش دهد و در برخی افراد احتمال تشکیل سنگ‌های کلسیمی را بیشتر کند. همچنین مصرف بیش از اندازه پروتئین‌های حیوانی می‌تواند در افزایش خطر بعضی انواع سنگ‌ها، از جمله سنگ‌های اسیداوریکی، نقش داشته باشد.
برخی مواد غذایی نیز حاوی اگزالات هستند و مصرف زیاد آن‌ها، به‌خصوص در افرادی که مستعد تشکیل سنگ‌های اگزالات کلسیمی هستند، ممکن است اهمیت بیشتری داشته باشد. از جمله منابع شناخته‌شده اگزالات می‌توان به اسفناج، برخی مغزها، چغندر و شکلات اشاره کرد.
با این حال، حذف خودسرانه گروه‌های غذایی معمولاً توصیه نمی‌شود. نوع سنگی که فرد قبلاً داشته یا در معرض تشکیل آن قرار دارد، در تعیین رژیم غذایی مناسب اهمیت دارد. بنابراین رژیم غذایی فردی که سابقه سنگ کلیه دارد بهتر است بر اساس شرایط او تنظیم شود.
افراد دارای اضافه‌وزن و BMI بالا
اضافه‌وزن و چاقی نیز با افزایش خطر ابتلا به برخی انواع سنگ کلیه ارتباط دارند. تغییرات متابولیکی که در افراد دارای وزن بالا رخ می‌دهد می‌تواند ترکیب ادرار را تغییر داده و احتمال تشکیل بعضی سنگ‌ها، به‌ویژه سنگ‌های اسیداوریکی را افزایش دهد.
هرچه شاخص توده بدنی یا BMI بالاتر باشد، توجه به وزن و سبک زندگی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند. البته BMI به‌تنهایی معیار کاملی برای ارزیابی وضعیت سلامت یک فرد نیست، اما می‌تواند یکی از شاخص‌های اولیه برای بررسی وزن باشد.
کاهش وزن در صورت نیاز، داشتن رژیم غذایی متعادل، مصرف مناسب مایعات و افزایش فعالیت بدنی می‌تواند علاوه بر کمک به کنترل وزن، به اصلاح برخی عوامل مرتبط با سنگ‌سازی نیز کمک کند.
افرادی که بیماری‌های زمینه‌ای دارند
برخی بیماری‌های زمینه‌ای می‌توانند احتمال تشکیل سنگ کلیه را افزایش دهند. دیابت یکی از بیماری‌هایی است که می‌تواند با تغییر شرایط متابولیکی بدن و ترکیب ادرار، خطر ایجاد بعضی انواع سنگ را افزایش دهد.
برخی بیماری‌های گوارشی نیز اهمیت دارند. برای مثال، در افرادی که به دلیل بیماری یا جراحی، بخشی از روده خود را از دست داده‌اند یا دچار بعضی مشکلات جذب گوارشی هستند، ممکن است شرایطی ایجاد شود که احتمال تشکیل سنگ‌های خاص، به‌ویژه سنگ‌های اگزالات کلسیمی، افزایش پیدا کند.
به همین دلیل، اگر فردی علاوه بر سابقه سنگ کلیه، بیماری زمینه‌ای یا سابقه جراحی دستگاه گوارش دارد، بررسی شرایط او باید با توجه به همین عوامل انجام شود. درمان بیماری زمینه‌ای و اصلاح عوامل خطر می‌تواند بخشی از برنامه پیشگیری از تشکیل مجدد سنگ باشد.
افرادی که بعضی داروها یا مکمل‌ها را بیش از حد مصرف می کنند
برخی داروها و مکمل‌ها می‌توانند در شرایط خاص روی ترکیب ادرار تأثیر بگذارند و احتمال تشکیل سنگ را افزایش دهند. این موضوع به نوع دارو، مقدار مصرف، مدت استفاده و شرایط جسمانی فرد بستگی دارد.
برای مثال، مصرف بیش از حد بعضی مکمل‌های کلسیم یا دوزهای بالای ویتامین C می‌تواند در برخی افراد با افزایش خطر تشکیل سنگ ارتباط داشته باشد. برخی داروهای ادرارآور نیز ممکن است بسته به نوع دارو و شرایط بیمار بر تعادل مواد معدنی و احتمال سنگ‌سازی تأثیر بگذارند.
این موضوع به معنی قطع خودسرانه داروها یا مکمل‌های تجویزشده نیست. اگر فرد سابقه سنگ کلیه دارد و دارویی را به صورت طولانی‌مدت مصرف می‌کند، بهتر است پزشک از تمام داروها و مکمل‌های مصرفی او اطلاع داشته باشد تا در صورت نیاز، خطر تشکیل سنگ نیز در نظر گرفته شود.
افرادی که تحرک کمی دارند
کم‌تحرکی نیز یکی از عواملی است که نباید در بررسی خطر سنگ کلیه نادیده گرفته شود. افرادی که ورزش نمی‌کنند، ساعت‌های طولانی در محل کار بی‌تحرک می‌مانند یا به دلیل بیماری برای مدت طولانی قادر به حرکت نیستند، ممکن است بیشتر در معرض برخی عوامل مرتبط با سنگ‌سازی قرار داشته باشند.
در افرادی که مدت زیادی بی‌تحرک هستند، تغییرات متابولیکی و تغییر در وضعیت استخوان‌ها و دفع مواد معدنی می‌تواند بر ترکیب ادرار تأثیر بگذارد. به همین دلیل، بی‌تحرکی طولانی‌مدت، به‌خصوص در افرادی که عوامل خطر دیگری نیز دارند، اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.
داشتن فعالیت بدنی منظم و متناسب با توانایی فرد می‌تواند بخشی از سبک زندگی سالم برای پیشگیری از سنگ کلیه باشد. حتی در افرادی که به دلیل شرایط جسمانی امکان ورزش سنگین ندارند، میزان فعالیت باید با نظر پزشک و متناسب با وضعیت آن‌ها تنظیم شود.
مراجعه به پزشک برای بررسی و درمان سنگ کلیه
اگر سابقه سنگ کلیه دارید، چند عامل خطر را به طور همزمان تجربه می‌کنید یا دچار علائمی مانند درد پهلو، خون در ادرار یا مشکلات مربوط به دفع ادرار شده‌اید، برای بررسی دقیق وضعیت خود می‌توانید به دکتر مجتبی عاملی، فلوشیپ فوق تخصصی اندویورولوژی و لاپاروسکوپی مراجعه کنید.
دکتر عاملی با بررسی شرایط بیمار، سابقه پزشکی و وضعیت سنگ، در صورت وجود، مناسب‌ترین مسیر تشخیص و درمان را مشخص می‌کند. برای بررسی سنگ کلیه، پیشگیری از تشکیل مجدد آن یا درمان سنگ‌های موجود، می‌توانید برای دریافت نوبت از طریق راه‌های ارتباطی درج‌شده در سایت اقدام کنید.
