هیپوسپادیاس یکی از ناهنجاری‌های مادرزادی دستگاه تناسلی در پسران است که در آن دهانه خروجی مجرای ادرار به‌جای قرار گرفتن در نوک آلت تناسلی، در قسمت زیرین آن ایجاد می‌شود. محل این دهانه ممکن است نزدیک نوک آلت، در بخش میانی یا در نزدیکی قاعده آلت و زیر کیسه بیضه باشد. شدت این ناهنجاری در همه کودکان یکسان نیست و در برخی موارد، انحنای آلت تناسلی نیز همراه آن دیده می‌شود. تشخیص هیپوسپادیاس معمولاً پس از تولد امکان‌پذیر است و ارزیابی به‌موقع آن به پزشک کمک می‌کند تا درباره نیاز به درمان و مناسب‌ترین زمان انجام آن تصمیم بگیرد.
علل ایجاد هیپوسپادیاس
در حالت طبیعی، دهانه مجرای ادرار در نوک آلت تناسلی قرار دارد؛ اما در کودکان مبتلا به هیپوسپادیاس، این دهانه در محلی پایین‌تر از جایگاه طبیعی خود شکل می‌گیرد. این تفاوت در محل خروجی مجرای ادرار ممکن است باعث تغییر مسیر جریان ادرار شود و در مواردی که انحنای آلت نیز وجود دارد، بر شکل ظاهری آن تأثیر بگذارد.
هیپوسپادیاس در دوران رشد جنین شکل می‌گیرد و معمولاً از بدو تولد قابل تشخیص است. شکل‌گیری مجرای ادرار و سایر ساختارهای آلت تناسلی در دوران بارداری تحت تأثیر فرایندهای رشدی و هورمونی قرار دارد و اختلال در این فرایندها می‌تواند در ایجاد این ناهنجاری نقش داشته باشد. بااین‌حال، علت دقیق هیپوسپادیاس در همه کودکان مشخص نیست و نمی‌توان آن را به یک عامل واحد نسبت داد.
وجود هیپوسپادیاس لزوماً به معنای ابتلای کودک به ناهنجاری‌های دیگر نیست؛ بااین‌حال، پزشک هنگام معاینه ممکن است وضعیت بیضه‌ها و سایر بخش‌های دستگاه تناسلی را نیز بررسی کند تا در صورت وجود مشکل همراه، اقدامات لازم انجام شود.
انواع هیپوسپادیاس
هیپوسپادیاس بر اساس محل قرار گرفتن دهانه مجرای ادرار به سه گروه اصلی تقسیم می‌شود. مشخص شدن نوع آن به پزشک کمک می‌کند تا شدت ناهنجاری، احتمال وجود مشکلات همراه و روش درمان مناسب را ارزیابی کند.
- هیپوسپادیاس دیستال: در این نوع، دهانه مجرای ادرار نزدیک نوک آلت تناسلی قرار دارد، اما در محل طبیعی خود نیست. این نوع معمولاً خفیف‌تر از انواع دیگر است و تصمیم درباره ضرورت درمان آن به محل دقیق دهانه، وضعیت آلت و علائم کودک بستگی دارد.
- هیپوسپادیاس میانی: در این حالت، دهانه مجرای ادرار در بخش میانی قسمت زیرین آلت تناسلی قرار گرفته است. میزان اختلال و نیاز به جراحی در این گروه می‌تواند بر اساس شدت ناهنجاری و وجود انحنا متفاوت باشد.
- هیپوسپادیاس پروگزیمال: در این نوع، دهانه مجرای ادرار در نزدیکی قاعده آلت یا حتی زیر کیسه بیضه قرار دارد. این حالت معمولاً پیچیدگی بیشتری دارد و ممکن است با انحنای قابل‌توجه آلت همراه باشد؛ به همین دلیل، ارزیابی دقیق‌تر و برنامه‌ریزی درمانی تخصصی اهمیت دارد.
یکی از مشکلاتی که ممکن است همراه هیپوسپادیاس دیده شود، انحنای آلت تناسلی به سمت پایین است که به آن کوردی گفته می‌شود. وجود و شدت این انحنا در انتخاب روش جراحی نقش دارد و لازم است هنگام معاینه به‌طور جداگانه بررسی شود.
علائم و عوارض هیپوسپادیاس
مهم‌ترین نشانه هیپوسپادیاس، قرار گرفتن دهانه مجرای ادرار در قسمت زیرین آلت تناسلی است؛ بااین‌حال، بسته به شدت ناهنجاری، علائم و مشکلات همراه می‌توانند متفاوت باشند. در برخی کودکان، تفاوت ظاهری محدود است و جریان ادرار مشکل مشخصی ایجاد نمی‌کند، اما در موارد دیگر ممکن است دفع ادرار یا وضعیت آلت نیازمند بررسی و درمان باشد. مهم‌ترین علائم و عوارض احتمالی هیپوسپادیاس عبارت‌اند از:
- تغییر مسیر جریان ادرار: ممکن است ادرار به سمت پایین یا اطراف منحرف شود و کودک برای ادرار کردن در وضعیت خاصی قرار بگیرد.
- انحنای آلت تناسلی: در بعضی کودکان، آلت به سمت پایین انحنا دارد که شدت آن می‌تواند از خفیف تا قابل‌توجه متغیر باشد.
- تفاوت در شکل پوست ختنه‌گاه: پوست ختنه‌گاه ممکن است به‌طور کامل در قسمت زیرین آلت تشکیل نشده باشد و ظاهر متفاوتی ایجاد کند.
- مشکلات احتمالی در آینده: در موارد شدید یا اصلاح‌نشده، انحنای قابل‌توجه و مشکلات مربوط به مسیر ادرار ممکن است در بزرگسالی نیز اهمیت پیدا کنند و بر عملکرد جنسی تأثیر بگذارند.
- وجود ناهنجاری‌های همراه: در برخی کودکان، پایین نیامدن کامل یک یا هر دو بیضه نیز دیده می‌شود و نیازمند ارزیابی جداگانه است.
هیپوسپادیاس چگونه تشخیص داده می‌شود؟
تشخیص هیپوسپادیاس معمولاً با معاینه فیزیکی پس از تولد انجام می‌شود. پزشک محل دهانه مجرای ادرار را بررسی می‌کند و در صورت وجود انحنا، تفاوت در شکل پوست ختنه‌گاه یا نشانه‌های دیگر، وضعیت آن‌ها را نیز ارزیابی می‌کند. در بیشتر موارد، ظاهر آلت تناسلی برای شناسایی این ناهنجاری اطلاعات اولیه کافی فراهم می‌کند؛ بااین‌حال، بررسی دقیق شدت و مشکلات همراه برای تصمیم‌گیری درباره درمان ضروری است.
در جریان معاینه، وضعیت قرارگیری بیضه‌ها نیز اهمیت دارد؛ زیرا پایین نیامدن کامل بیضه ممکن است هم‌زمان با هیپوسپادیاس وجود داشته باشد. اگر پزشک احتمال ناهنجاری‌های همراه را مطرح کند، بررسی‌های تکمیلی بر اساس شرایط کودک انجام می‌شود.
والدین باید توجه داشته باشند که اگر احتمال هیپوسپادیاس وجود دارد، بهتر است پیش از انجام ختنه، کودک توسط پزشک معاینه شود؛ زیرا در بعضی روش‌های ترمیم، ممکن است از بافت پوست ختنه‌گاه برای بازسازی استفاده شود. تشخیص زودهنگام به خانواده فرصت می‌دهد تا بدون عجله و با دریافت اطلاعات کافی درباره گزینه‌های درمانی تصمیم بگیرند.
درمان هیپوسپادیاس چگونه انجام می‌شود؟
روش درمان هیپوسپادیاس به محل قرارگیری دهانه مجرای ادرار، شدت انحنای آلت و وضعیت جریان ادرار بستگی دارد. پزشک پس از معاینه، درباره نیاز به درمان و روش مناسب تصمیم می‌گیرد.
پیگیری پزشکی: در برخی موارد خفیف که ناهنجاری تأثیر قابل‌توجهی بر عملکرد ادرار یا شکل آلت ندارد، ممکن است پزشک پیگیری وضعیت کودک را کافی بداند، انتخاب این روش به شرایط هر کودک بستگی دارد.
اصلاح انحنای آلت: گاهی هیپوسپادیاس با انحنای آلت به سمت پایین همراه است. اگر این انحنا قابل‌توجه باشد، جراح هنگام عمل برای صاف کردن آلت اقدام می‌کند تا شکل آن اصلاح شود.
ترمیم مجرای ادرار: در جراحی ترمیمی، بخش ناقص مجرای ادرار بازسازی می‌شود تا دهانه مجرا در موقعیت مناسب‌تری، نزدیک به نوک آلت، قرار بگیرد. نوع و میزان ترمیم به محل دهانه مجرا و شدت ناهنجاری بستگی دارد.
جراحی هیپوسپادیاس معمولاً در سنین ۶ تا ۱۸ ماهگی انجام می‌شود؛ بااین‌حال، زمان مناسب عمل را پزشک با توجه به شرایط کودک تعیین می‌کند. در موارد ساده‌تر ممکن است یک مرحله جراحی کافی باشد، اما ناهنجاری‌های شدیدتر گاهی به چند مرحله جراحی نیاز دارند.
برای درمان هیپوسپادیاس به چه پزشکی مراجعه کنیم؟
اگر محل خروج ادرار کودک پایین‌تر از نوک آلت تناسلی قرار دارد یا انحنای غیرطبیعی در آلت مشاهده می‌کنید، برای معاینه و بررسی شدت ناهنجاری می‌توانید به دکتر مجتبی عاملی، فلوشیپ اندویورولوژی و متخصص اورولوژی مراجعه کنید. تشخیص دقیق نوع هیپوسپادیاس به پزشک کمک می‌کند تا مشخص کند آیا پیگیری کافی است یا جراحی برای اصلاح مسیر ادرار و انحنای آلت ضرورت دارد.
توجه به این نکته ضروری است که مراجعه به‌موقع و بررسی شرایط کودک به والدین کمک می‌کند تا درباره گزینه‌های درمانی، زمان مناسب اقدام و مراقبت‌های لازم، اطلاعات دقیق‌تری به دست آورند.
